5 Kasım 2026’da Roma’daki Ara Pacis Müzesi, yaklaşık iki bin yıl öncesinden gelen yüzlere kapılarını açtı. Portrenin Gücü: Mısır ve Roma, Fayyum’un Yüzleri sergisinde buluşan portrelerin çoğu, yaşamları hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmeyen insanlara aitti. Yüzleri korunmuştu; isimleri, sevinçleri, korkuları ve geride bıraktıkları hikayeler ise büyük ölçüde kaybolmuştu.

İçlerinden biri Eirene adıyla tanınıyor.

Eirene’nin mumya portresi — Landesmuseum Württemberg, Stuttgart.

Yıl 40–50 arası — Bir yüz

Karşısındakine doğrudan bakan genç bir kadın. Başında altın bir çelenk, üzerinde yeşil bir giysi ve kırmızı bir örtü bulunuyor. Fakat onu diğer yüzlerden ayıran, yalnızca resminin korunmuş olması değil. Boyun hizasında, Mısır dilinin o dönemde kullanılan yazı biçimlerinden biri olan Demotik yazıyla hazırlanmış bir metin yer alıyor.

Yazı, babasının Silvanos, annesinin Senpnoutis olduğunu bildiriyor. Ardından, Mısır inancında ölümden sonraki yaşamın hakimi Osiris ile ölüler ve mezarlarla ilişkili Sokar’ın birleşmiş kimliği olan Osiris-Sokar’a yönelen bir dua geliyor. Mısır’ın önemli kutsal merkezlerinden Abydos’un efendisi olarak anılan bu kutsal varlığın huzurunda, Eirene’nin ruhunun sonsuza dek yaşaması dileniyor.

Bu resim, sıradan bir hatıra portresi değildi. Ahşap üzerine yapılan yüz tasviri, mumyanın sargıları arasına, ölen kişinin yüzünün bulunduğu yere yerleştirilmişti. Portrede kalan keten ve mumyalama maddesi izleri, resmin bir zamanlar mumyaya bağlı olduğunu gösteriyordu. Böylece yüz, bedenle birlikte ölümden sonraki yolculuğun da parçası haline geliyordu.

Eirene’nin portresinin kesin buluntu yeri bilinmiyor. Ancak ait olduğu gelenek, Kahire’nin güneybatısındaki Fayyum bölgesiyle tanınıyor. Buradaki mezarlıklardan çıkarılan çok sayıda portre, zamanla benzer eserlerin tümüne adını vermişti. Aynı cenaze geleneğinin örnekleri Nil boyunca başka yerleşimlerde de bulunmuştu.

Eirene’nin nerede doğduğunu, nasıl yaşadığını, ne zaman öldüğünü, portresinin hayattayken mi yoksa ölümünden sonra mı yapıldığını kesin olarak söyleyemiyoruz. Ancak ölümünün ardından onun için ne istendiğini biliyoruz. Yüzünün tasviri mumyasına yerleştirilmiş, adı anne ve babasının isimleriyle birlikte yazılmış ve ruhunun varlığını sürdürmesi için dua edilmişti.

MÖ 30’da Ptolemaios Hanedanı’nın sona ermesiyle Mısır’daki Helenistik krallık dönemi kapanmış, ülke Roma yönetimine geçmişti. Ancak siyasi yönetimin değişmesi eski inançları ortadan kaldırmamıştı. Ölen kişinin bedenini koruma ve ölümden sonraki yaşamını güvenceye alma düşüncesinin kökleri, Helenistik dönemden çok daha eskiye, Mısır’ın binlerce yıllık cenaze geleneklerine uzanıyordu. Yunan ve Roma kültürünün etkileri gündelik yaşamda, giysilerde ve portrelerde görülürken, mumyalama ve ölümden sonraki varoluşa ilişkin Mısır gelenekleri de sürüyordu.

Böylece aynı bedenin üzerinde farklı kültürlerin izleri buluşabiliyordu.

Eirene’nin portresi yalnızca geçmişte yaşamış bir kadının görüntüsü değildi. Ölümle ortadan kalkmaması istenen kimliğinin de bir parçasıydı.

Peki aynı yıllarda, henüz dünyaya gelmiş bir insan için ne yapılıyordu?

Yıl 46 — Bir gökyüzü

Fayyum’un güneyindeki antik Oxyrhynchos kentinden, bugünkü El-Bahnasa’dan, 3 Ocak tarihli bir doğum haritası günümüze ulaştı.

Papirüs üzerine yazılmış bu harita, dokumacılıkla uğraşan Tryphon’un aile arşivinde bulunmuştu. Araştırmacılar, haritanın Tryphon ile Saraeus’un oğlu Apion’a ait olabileceğini düşünüyor.

Kayıtta Güneş Oğlak’ta, Ay Koç’ta, Jüpiter Yengeç’te gösteriliyor. Yükselen burç Başak, göğün tepe noktasındaki burç ise İkizler olarak belirtiliyor. Bazı gezegen dereceleri günümüz hesaplamalarından farklı olsa da doğum anının göksel düzenini belirleme çabası açıkça görülüyor.

Metnin dili de dikkat çekici. Güneş, evrenin yöneticisi; Ay, her şeyin annesi olarak anılıyor. Gezegenler yalnızca gökyüzündeki ışıklı cisimler değil, insanın dünyaya gelişini anlamlandıran daha büyük bir düzenin parçaları olarak ele alınıyordu.

Eirene’nin ölümünün ardından yüzünün korunmasına gösterilen özenin başka bir biçimi, burada henüz başlamış bir yaşamın gökyüzünü kaydetme isteğinde beliriyor. Biri geçmişe bırakılacak kimliği, diğeri geleceğe uzanacak ömrü konu alıyordu.

Fakat Apion’un ailesinden kalan belgeler yalnızca gökyüzüyle ilgili değildi.

MS 49’da annesi Saraeus, küçük oğlunun özgürlüğünü savunmak üzere mahkemeye çıkıyor. Daha önce ücret karşılığında emzirdiği başka bir çocuğun ölümü üzerine, o çocuğun sahibi Apion’un kendi kölesi olduğunu iddia ediyor. Mahkemede sözleşmeler ve ödeme kayıtları inceleniyor. Yetkili, çocuğun annesi Saraeus’a benzediğini belirterek, anne ve babanın gerekli yemini etmesi ve alınan ücretin iade edilmesi şartıyla Saraeus lehine karar veriyor.

Apion’a ait olduğu düşünülen doğum haritasının saklandığı aynı aile arşivinde, bu kez çocuğun yüzünün annesine benzemesinin onun kimliğini korumaya yardımcı olduğu bir mahkeme kaydı bulunuyordu.

Fayyum portrelerinde ölümden sonra kimliğin sürdürülmesine hizmet eden yüz, burada yaşayan bir çocuğun kimliğinin tanınmasında rol oynamıştı.

Mısır Tapınaklarında Astroloji ve Yeniden Doğuş

Doğumun gökyüzünü kaydetme düşüncesi de bu dönemin gündelik yaşamından bütünüyle ayrı değildi. Fayyum bölgesindeki tapınaklarda Mısır’ın eski kutsal gelenekleri sürdürülürken astronomi ve astroloji üzerine de çalışmalar yapılıyordu. Rahiplerin arasında gökyüzünü gözlemleyen, gezegen konumlarını hesaplayan, doğum haritaları hazırlayan ve bunları yorumlayanlar vardı.

Günümüze ulaşan çömlek parçaları, papirüsler ve astroloji el kitapları bu faaliyetlerin izlerini taşıyor. İnsanlar geleceklerine ilişkin cevaplar arıyor, doğumlarının üzerinden yıllar geçtikten sonra da doğum haritası hazırlatabiliyorlardı. Hesaplamalardan bazıları yazıyla korunurken, verilen öğütlerin ve yapılan yorumların büyük bölümü kayboldu.

Doğum anına göre hesaplanan gökyüzü, yaşamın ilerleyen yıllarında da başvurulabilecek bir bilgiye dönüşüyordu.

Gökyüzüyle kurulan bu ilişkinin ölümden sonra da başka bir anlam kazanabildiğini gösteren bulgular bulunuyor.

Roma Mısırı’na ait bazı tabutlarda ve mezarlarda zodyak tasvirleri yer alıyor. Araştırmacı Andreas Winkler, bunların bir bölümünün ölen kişinin doğum anındaki göksel düzeni yeniden canlandırarak ölümden sonraki yeniden doğuşuna yardımcı olmayı amaçlamış olabileceğini belirtiyor.

Böylece doğumun gökyüzü, kimi cenaze geleneklerinde yeniden doğuş düşüncesinin de parçası haline geliyordu.

Eirene’nin portresinin böyle bir zodyakla bağlantısı olduğuna ilişkin bir kanıt bulunmuyor. Apion’un doğum haritasını hangi astrologun hazırladığı da bilinmiyor. Fakat bu ayrı kayıtlar, aynı dönemin insan yaşamına ilişkin farklı arayışlarını görünür kılıyor.

İki Bin Yıldan Kalan İzler

Bir yanda henüz yaşanmamış bir ömrün göksel düzenini anlamaya çalışanlar, diğer yanda sona ermiş bir yaşamın kimliğini ölümün ötesinde korumak isteyenler vardı. Tapınaklarda hazırlanan hesaplar, ailelerin sakladığı papirüsler, mumyaların üzerine yerleştirilen portreler ve ölüler için edilen dualar farklı amaçlarla aynı soruya yaklaşıyordu: Bir insanın varlığı nasıl anlamlandırılır, nasıl korunur?

Bunlar herkes için hazırlanmış, doğumdan ölüme uzanan tek bir dosyanın parçaları değildi. Yine de bugün yan yana geldiklerinde, yaşamın farklı eşiklerinde tutulmuş kayıtlar gibi okunabiliyorlar.

Eirene’nin yüzünü tanıyoruz; ömrünü bilmiyoruz. Apion’un doğum gökyüzünü biliyoruz; ölümünden geriye nasıl bir yüz kaldığını bilmiyoruz.

Üstelik Eirene’nin boynuna işlenen ad bile iki bin yıl sonra kesin olarak okunamıyor. Bazı araştırmacılar, bugün Eirene diye tanıdığımız kadının adının Helene olabileceğini düşünüyor.

Yaşamda ve ölümde bir varlığı geleceğe taşımak için gösterilen bütün çabaya rağmen zaman, kayıtların pek çoğunun izlerini soluklaştırmış.

Ama hepsini değil.

Bir çocuğun doğduğu ana ilişkin gökyüzü hesabı, bir kadının yüzünü taşıyan portre, annesinin oğlunun özgürlüğü için verdiği mücadeleyi anlatan mahkeme tutanağı ve ölümden sonraki yaşam için edilen dua bugün hala elimizde.

Doğum anının gökyüzü kaydedilmiş, ölümün ardından bir yüz mumyanın üzerine yerleştirilmişti.

İki bin yıl sonra geriye kalan, yaşanmış ömürlerin bütünü değil; bir başlangıcı anlamlandırma ve bir sonu unutuluşa bırakmama çabasıydı.

AstroNot’u sosyal medyada takip etmek isterseniz