20 Ekim 2026’da Madrid’deki Thyssen-Bornemisza Müzesi’nde açılan Dalí’nin Freudcu Evreni sergisi, seksen yılı aşkın geçmişi olan dev bir sahne perdesini yeniden izleyiciyle buluşturdu.

Yaklaşık dokuz metre yüksekliğinde ve on beş metre genişliğindeki bu eser, Salvador Dalí’nin 1944 yılında sahnelenen Çılgın Tristan balesi için hazırlanmıştı.

Serginin açıldığı günlerde Venüs, Akrep burcunda geri hareket ediyordu. Aşkın, arzunun ve ölümün iç içe geçtiği eski bir hikayenin bu dönemde yeniden görünür olması dikkat çekiciydi. Ancak eserin geçmişine dönüldüğünde, birbirinden onlarca yıl uzak tarihler arasında başka astrolojik karşılaşmalar da bulunuyordu.

Bunları izleyebilmek için bir köşesi yukarıya dönük kare düşünmek yeterli. Üst köşede Boğa, sağda Kova, altta Akrep, solda ise Aslan bulunuyor.

Dalí’nin yaşamı boyunca yaşanan üç önemli olay, bu dört köşeye beklenmedik biçimde yerleşiyor.

Kendi sınırlarını çizen sanatçı

11 Mayıs 1904’te Katalonya’nın Figueres kentinde doğan Dalí’nin haritasında Güneş Boğa’da, çerçevemizin üst köşesinde; Satürn ise Kova’da, sağ köşesinde bulunuyor. Aralarında oldukça kesin bir kare açı var.

Güneş’in yanında Merkür ve Mars da yer alırken Satürn, kendi yönettiği burçta güçlü bir konumda bulunuyor.

Bu yapı, düşüncelerini ve yaratıcı iradesini ortaya koymakta ısrar eden, başkalarının belirlediği sınırlara kolay boyun eğmeyen fakat kendi üretiminde sıkı bir disiplin kurabilen bir karakteri düşündürüyor.

Dalí’nin yaşamında buna benzeyen bir karşıtlık vardı. Madrid’deki San Fernando Güzel Sanatlar Akademisi’nde sınav kurulunun kendisini değerlendirme yetkisini sorgulamış ve 1926’da akademiden uzaklaştırılmıştı. Buna karşılık eski ustaların resim tekniklerini titizlikle inceliyor, gerçeküstü görüntülerini olağanüstü ayrıntılı bir işçilikle tuvale taşıyordu.

Başkalarının koyduğu kurallarla çatışırken kendi sanatında son derece sıkı bir düzen kurabiliyordu.

Dalí’nin sanatını etkileyen düşünsel kaynaklardan biri de psikanalizin kurucusu Sigmund Freud’du.

1938 — Aşkın görünmeyen yüzü

Gençlik yıllarında okuduğu Freud’un Rüyaların Yorumu, Dalí’nin bilinçdışı arzulara ve rüyaların dünyasına ilgisini derinleştirdi. Geliştirdiği paranoyak-eleştirel yöntemle, aynı görüntünün birbirinden farklı biçimlerde algılanabildiği eserler yarattı.

1938 yılında bu yaklaşımını sahne sanatlarına da taşımayı düşündü.

Seçtiği hikâye, Orta Çağ’dan gelen Tristan ve Isolde’nin trajik aşkıydı. Richard Wagner’in operasında iki sevgili, aşklarıyla yerine getirmeleri gereken görevler arasında kalır. Kavuşma arzusu giderek ayrılığa, sonunda da ölüme uzanır.

Dalí ise bu anlatının romantik yüzüyle yetinmedi.

Nisan 1938’de Monte Carlo’da hazırladığı Tristan Fou tasarım metninde psikanalize, peygamberdevesi simgesine ve Jean-François Millet’nin L’Angélus tablosuna yer verdi. Wagner’in aşk trajedisini, arzunun ve korkunun görünmeyen yönleriyle yeniden yorumlamaya çalışıyordu.

O günlerde gökyüzündeki Venüs, çerçevemizin üst köşesinde, Boğa’da ilerliyor ve Dalí’nin doğum haritasındaki Güneş’in yanına geliyordu. Aynı zamanda sağ köşedeki Satürn’le kare oluşturuyordu.

Yaratıcı iradeyle sınırlar arasındaki gerilime bu kez aşkı ve arzuyu temsil eden Venüs katılıyordu. Dalí’nin üzerinde çalıştığı hikayede de aşk, kendisini sınırlayan koşullarla karşı karşıyaydı.

Ancak sanatçı, düşüncelerinden böylesine etkilendiği Freud’la henüz yüz yüze gelmemişti.

Beklediği buluşma 19 Temmuz 1938’de Londra’da gerçekleşti.

Görüşmeyi Avusturyalı yazar Stefan Zweig düzenlemişti. Dalí’nin yanında sanat koleksiyoncusu ve destekçisi Edward James de bulunuyordu.

Dalí, Freud’a 1937 tarihli Narkissos’un Metamorfozu tablosunu götürmüştü. Birbirinden farklı iki görüntünün aynı resimde nasıl ortaya çıkabildiğini göstererek geliştirdiği paranoyak-eleştirel yöntemi anlatmak istiyordu.

Freud, ertesi gün Zweig’a yazdığı mektupta, Dalí’nin teknik ustalığının sürrealistlere ilişkin önceki yargılarını yeniden değerlendirmesine yol açtığını belirtti. Bu, sanatçının bütün düşüncelerini benimsediği anlamına gelmiyordu. Yine de Dalí, yıllardır yazılarını okuduğu düşünürle sonunda karşılaşmıştı.

Buluşmanın gerçekleştiği gün gökyüzündeki Merkür, çerçevemizin sol köşesinde, Aslan burcundaydı. Dalí’nin doğum haritasındaki Güneş’e neredeyse kesin bir kare, Satürn’e ise karşıt açı oluşturuyordu.

Düşüncelerini açıklamak ve geliştirdiği yöntemi paylaşmak istediği bu karşılaşmada Merkür’ün, doğum haritasındaki Güneş–Satürn ilişkisini böylesine kesin biçimde vurgulaması dikkat çekiciydi.

1944 — Tristan sahneye çıkıyor

1938’de tasarlanan proje, 15 Aralık 1944’te New York’taki International Theatre’da Mad Tristan adıyla sahnelendi.

Koreograf Léonide Massine’in çalışmasıyla ortaya çıkan gösteride Dalí’nin dev sahne perdesi, Tristan ile Isolde’nin dünyasını gerçeküstü görüntülerle buluşturuyordu.

Freud, 1939’da yaşamını kaybettiği için gösteriyi göremedi. Ancak düşüncelerinden beslenen yaklaşım, Dalí’nin sahne tasarımında varlığını sürdürüyordu.

Prömiyer günü gökyüzündeki Venüs, Kova burcundaydı. Dalí’nin doğum haritasındaki Boğa Venüs’üyle oldukça kesin bir kare oluşturuyordu.

1938’de eserin tasarımı sırasında Güneş’e yaklaşan Venüs, altı yıl sonra eser sahneye çıktığında bu kez Dalí’nin doğum haritasındaki Venüs’le karşılaşıyordu.

Bir düşünce sahnede görünür olmuştu. Ancak eserin yolculuğu burada sona ermeyecekti.

2026 — Dört köşenin tamamlandığı yer

Sekseni aşkın yıl sonra Madrid’de açılan sergi, Dalí’nin Freud’la ilişkisini ve bu düşünsel karşılaşmanın sanatındaki izlerini yeniden gündeme getirdi.

Serginin açıldığı 20 Ekim günü gökyüzündeki Merkür, Akrep burcundaydı. Onu da çerçevemizin alt köşesine yerleştirdiğimizde dört köşe tamamlanıyor.

Üstte Boğa’daki natal Güneş ve 1938’in Venüs’ü, sağda Kova’daki natal Satürn, solda Freud buluşmasının Aslan Merkür’ü, altta ise 2026’nın Akrep Merkür’ü bulunuyor.

Dikkat çekici olan, bütün bu yerleşimlerin dört burcun yaklaşık 20. derecelerinde karşılaşması. Özellikle 1938’deki Boğa Venüs’ü ile 2026’daki Akrep Merkür’ü, neredeyse aynı derecelerin karşılıklı iki ucunda yer alıyordu.

Bunlar aynı anda oluşmuş bir gökyüzü görünümü değil. Dalí’nin doğumundan Tristan’ın tasarımına, Freud’la buluşmasından eserin yeniden sergilenmesine kadar uzanan farklı zamanlarda aynı dereceler vurgulanıyordu.

Venüs’ün yolculuğunda da benzer bir karşılaşma vardı. 1944 prömiyerinde Dalí’nin doğum haritasındaki Venüs’e kare yapan gezegen, 2026’da Akrep’te geri hareket ederken bu kez aynı Venüs’ün karşısına gelmişti.

Bu astrolojik karşılaşmalar tarihsel olayların nedeni olarak görülemez. Ancak birbirinden uzak dönemlerde aynı noktaların yeniden vurgulanması, eserin yolculuğuna başka bir gözle bakma imkânı sunuyor.

Venüs’ün Akrep’teki geri hareketi sırasında aşkın arzu, kayıp ve ölümle yüzleştiği eski bir anlatı yeniden görünür oluyor.

Daha önce İnanna’nın yeraltına inişinde karşılaştığımız temalar, bu kez Tristan ile Isolde’nin aşkında başka biçimlerde beliriyor. Birinde sahip olunanlar geride bırakılırken diğerinde aşk, ayrılığın ve ölümün karşısında anlamını arıyor.

Dalí’nin eseri ise bütün bu sorulara cevap vermekten çok, onların farklı yüzlerini görünür kılıyor.

Sekseni aşkın yılın ardından yeniden açılan perde, geçmişte kalan hikâyeyi değiştirmiyor. Yalnızca ona başka bir zamandan bakmamızı sağlıyor.

Belki de kimi eserlerin kalıcılığı burada saklıdır: Anlattıkları değişmeden, her karşılaşmada başka bir yanlarını gösterebilmelerinde.

AstroNot’u sosyal medyada takip etmek isterseniz